ISPOD POVRŠINE
Male priče – Dejvid Linč
„Radio sam na jednoj manjoj uglavnom crnoj slici, ali je imala neke zelene biljke i listove koji su izlazili iz te crne boje. Sedeo sam i, verovatno uz cigaretu, posmatrao sliku iz koje se začuo vetar i biljke su počele da se kreću. Pomislio sam: ‘Oh, pokretna slika, ali sa zvukom’. Ta mi se ideja zapatila u glavi. Pokretna slika.“ U dokumentarnom filmu David Lynch: The Art Life (2016), Linč se još jednom osvrnuo na događaj koji se desio tokom studija na umetničkoj akademiji u Filadelfiji i koji često i on i njegovi biografi navode kao inicijacijski trenutak u odluci da se bavi sedmom umetnošću. Ipak, čini se, da Linčov ulazak u film zapravo počinje u momentu kada kao tinejdžer otkriva slikarstvo ili, preciznije, mogućnost da vizuelno izrazi, animira i stavi u neku vrstu pokreta sve što ga je već tada okupiralo kroz sećanja, prizore, imaginaciju i želju da pronikne u naličja i tajanstvene sile svakodnevnog života malih američkih gradova, što će uostalom odrediti njegovu jedinstvenu umetničku viziju i najaviti fenomen „linčovski univerzum“.
Greg Olson u knjizi David Lynch: Beautiful Dark navodi da je Linč, pre nego što će se upustiti prvo u kratka animirana i kasnije ozbiljna filmska ostvarenja, već bio zaintrigiran mnogoobličnim percipiranjem realnosti, ilustrujući to i prisećanjem Linčovog duhovnog mentora iz mladosti slikara Bušnela Kilera: „Dok je crtao, Linč je bio svuda po prostoriji. Najpre bi otišao dva koraka od modela, potom bi se vratio u ugao sobe, a zatim opet došao, legao na leđa i posmatrao. Stvorio je na taj način fantastičnu apstrakciju koja je segmentovala i dekomponovala telo…“ Linčovo umetničko formiranje u ranim godinama u velikoj meri je bilo obeleženo intenzivnim radom u ateljeu i druženjem sa Kilerom, kao i snažnim uticajem koji će na njega ostaviti filozofska razmišljanja američkog realističkog slikara Roberta Henrija sažeta u knjizi The Art Spirit. Svojevrsni manifest ovog umetnika i edukatora sa kraja XIX i početka XX veka, čiji će stavovi o ulozi umetnosti i njenoj neodvojivosti od svakodnevnog života, o prirodi posmatranja stvarnosti, potrebi umetnika da razviju sopstveni izraz saobrazan vremenu u kojem žive inspirisati mnoge generacije, za Linča postaje set svetih pravila za određeni stil pune posvećenosti kreativnom stvaranju, koji će do danas nazivati „umetnički život“. U želji da nastavi sa umetničkim obrazovanjem, a pre studija na Pennsylvania Academy of the Fine Arts u Filadelfiji, Linč pohađa časove na Corcoran School of Arts and Design u Vašingtonu, potom na School of the Museum of Fine Arts u Bostonu, dok sa prijateljem i kolegom Džekom Fiskom odlazi i na kraći put u Evropu sa idejom da studiraju kod nemačkog ekspresionističkog slikara Oskara Kokoške. Posete u tom periodu galerijama i muzejima u Vašingtonu, Njujorku, Bostonu, i posebno izložbi Frensisa Bejkona u njujorškoj galeriji Marlborough Fine Arts, ostavile su jak utisak na mladog Linča, kao što će to učiniti i dela američkog slikara realiste Edvarda Hopera i apstraktnih ekspresionista poput Džeksona Poloka, Franca Klajna i Džeka Tvorkova. Kada inače govorimo o neposrednim i mogućim uticajima u Linčovoj umetnosti, oni se, ukratko, kreću u širokom rasponu različitih umetničkih nasleđa i dostignuća od realizma, ekspresionizma, dadizma, nadrealizma do apstraktnog ekspresionizma i art bruta. Heterogenost njihovih formalnoestetskih karakteristika, pristupa, postupaka, idejnih premisa Linču je tada mogla da bude važna u tački susticanja i sjedinjavanja svih tih pravaca i pokreta u jednu priču i sliku – stanja i osećanja modernog čoveka i sveta. U tom kontekstu treba sagledavati i razumevati razvoj Linčovog umetničkog izraza bez obzira o kom mediju je reč: crtežu, slikarstvu, fotografiji, skulpturi, animaciji ili filmu, koji u mnogome ostaje definisan i oblikovan upravo poetikama, praksama, idejama i tematskim preokupacijama moderne umetnosti. Sve što su donosili prizori društvene svakodnevice koju su portretisali američki realisti, dramatika subjektivnog doživljaja stvarnosti ekspresionista, nihilistički i ironijski pogled na svet dadaista, istraživanja nesvesnog i snova nadrealista, spontanost i instinktivnost, gestualni akt apstraktnih ekspresionista ili sirovost vizija Art bruta, kod Linča je na svojstven način sažeto i integrisano u vizuelnu umetnost: bilo u tehničku realizaciju, narativnu i kompozicionu strukturu dela, ili u psihološku i metaforičku karakterizaciju likova i ambijenta koji će njegov stil izdvajati ne samo kao autentičan linčovski, već uspostaviti i kao uticajan fenomen popularne kulture.
Linčovo odrastanje u Americi pedesetih godina prošlog veka u idiličnim krajolicima provincijskih gradića, bezbrižnosti i ušuškanosti mikrosvetova američke srednje klase odrediće i u tematskom i u ikonografskom smislu preovlađujuće sadržaje njegovih, najpre filmskih, radova. Biće to i vreme, kao što je već na početku teksta pomenuto, odlučujuće u Linčovom senzibilisanju za realnost, kao i za njegovu radoznalost da sazna šta se nalazi iza ispoliranih slika neposrednog okruženja: „Shvatio sam da odmah ispod površine postoji još jedan svet, i mnogo drugih različitih svetova ako idete dalje. Znao sam to kao dete, ali nisam mogao da nađem dokaz. To je bio samo osećaj. Postoji dobrota u plavom nebu i cveću, ali i još jedna sila – divlji bol i truljenje – koja takođe sve to prati.“ Možda ova autorova mladalačka impresija o tom vremenu i sredini najbolje i objašnjava dominantnu atmosferu u njegovim kasnijim vizuelnim ostvarenjima, prožetim i psihološki toniranim stalnom tenzijom dovođenja u odnos svetla i tame, dobra i zla, fantazije i stvarnosti, nevinosti i pretećeg užasa. Takođe, znatiželja za otkrivanjem skrivenih poredaka vidljivog i opipljivog dovešće Linča rano u stanje fasciniranosti organskim procesima flore i faune, teksturom stvari, prirodnih i veštačkih materijala, a potom ga inicirati u njegova suštinska zanimanja za raslojavanja i istraživanja kompleksnih dubina ljudskog uma i psihe. Linčova sposobnost da snažno komunicira s posmatračem bez obzira na umetničku formu kojom se obraća, svoj glavni izvor i svojevrstan materijal crpi iz individualnog i kolektivnog nesvesnog, u duboko potisnutim unutrašnjim psihološkim i emotivnim sadržajima, u strahovima, traumama, mračnim željama… Za posmatrača one ne ostaju samo na površini narativnog toka, prepoznate u mogućim tematizacijama čovekove depersonalizacije i otuđenosti, dehumanizaciji sveta, već ih autor intenzivno prenosi na drugom nivou, u detaljima, gde će i pastuozni namaz na površini platna i tekstura boje, i blur efekat, i odsečeno ljudsko uho, i mali drveni panj, i crvena zavesa i treperenja prigušene sijalice imati svoju simboličku funkciju u vizuelizaciji određenog stanja, osećanja i psihološkog procesa.
Seriju radova Male priče (2014) Linč je namenski uradio za izložbu premijerno prikazanu u Evropskoj kući fotografije u Parizu. Reč je o pedeset i šest crno-belih foto-montaža ili foto-grafika koje bi se u nekom formalnom smislu, a u kontekstu ranijih Linčovih radova u mediju fotografije, najpre mogle povezati sa serijom Izobličeni aktovi sa kojima ne dele samo sličan postupak digitalno manipulisane slike već prave i vezu sa Linčovim slikarstvom. To se pre svega odnosi na tretman prostora i njegovo vizuelno strukturisanje kao teatarske scene na kojoj poznati oblici i pojave ljudi, bića, predmeta, arhitekture postaju distorzirani, predimenzionirani, stupajući u niz apsurdnih, crnohumornih i uznemirujućih susreta. Male priče ostaju svakako i u relaciji sa Linčovim filmovima i u tom pogledu podserijal Enterijeri nas naročito podseća na rediteljeva česta korišćenja enterijerskih situacija kao važnih konstitutivnih elementa u portretisanju psihološkog i emotivnog života aktera svojih fikcija. Segment Glave neminovno upućuje na kultno ostvarenje Eraserhead i motiv glave koji će kod Linča zajedno za predstavom doma neretko biti i centralni prizor mnogih njegovih slika i crteža, što još jednom simbolički naglašava autorovu fascinaciju unutrašnjim svetovima pojedinca. Snolike atmosfere radova posebno ističe crno-bela tehnika koja za Linča od početka ostaje mogućnost da se stvarnost svakodnevnog percipira u dubljim, drugačijim dimenzijama, u porecima i odnosima događaja, situacija, stvari koji se prožimaju na neočekivane, nadrealne načine: „Jedan od razloga zbog kojih radije slikam crno-belo ili skoro crno-belo, jeste i taj da ukoliko imate neku senku ili tamu u okviru, onda vaš um može da se uputi tamo i da sanja…“ I sa ovom serijom Linč posmatrača stavlja u aktivnu dijalošku razmenu sa sadržajima čije će značenjske potencijale pokretati svojom imaginacijom, zazorom, zbunjenošću i od kojih će zavisiti da li će male misterije postati velike priče.
